Wat is vergrijzing van hout eigenlijk?
Vergrijzing is de natuurlijke verkleuring van hout door blootstelling aan zonlicht, regen en wind. Het is een oppervlakkig proces. De grijze laag zit in de bovenste paar tienden van een millimeter, niet dieper in het hout. Het verloop is bovendien zelden gelijkmatig. De zuidkant verkleurt sneller dan de noordkant, de bovenkant van de planken eerder dan het midden, en regenslagen, schaduwen van bomen of een uitstekende dakrand laten allemaal hun eigen vlek achter. Het resultaat is vaak een vlekkerig beeld in plaats van een mooi egaal grijs.
Dat hout dat lang buiten staat op den duur wel kan slijten, komt niet doordat het grijs is, maar door wat het te verduren krijgt. Vocht dat steeds opnieuw via de kopse kanten of kleine scheurtjes het hout in trekt, afwisselend bevriezen en ontdooien in de winter, schimmels die op een vuile toplaag de kans krijgen, en de slijtage van regen en wind die jaar in jaar uit op het hout inwerken. Een goede behandeling beschermt dus niet alleen tegen vergrijzing maar ook tegen het beschermen van het hout.
Waarom wordt onbehandeld hout grijs?
De hoofdoorzaak is UV-straling uit zonlicht. Hout bestaat onder andere uit lignine, een natuurlijk bindmiddel dat de houtvezels bij elkaar houdt. Je kunt het zien als de lijm tussen de vezels. UV-licht breekt die lijm langzaam af. Wat overblijft zijn losser liggende vezels die het licht anders weerkaatsen, en dat zien wij als grijs.
Daarnaast spelen looistoffen een rol, dat zijn natuurlijke stoffen die in vrijwel alle houtsoorten zitten. Onder invloed van zon en vocht reageren die looistoffen met de lucht en kleuren ze om. Dat versterkt de verkleuring nog eens. Eikenhout en kastanje bevatten veel van die looizuren, vuren en grenen juist weinig. Dat verklaart deels waarom de ene houtsoort anders verkleurt dan de andere.
Tot slot zorgen regen, wind en stof ervoor dat vuil van buiten op de ruwer wordende toplaag blijft hangen. Schimmels en algen vinden daar een voedingsbodem. Die vervuiling maakt de grijze laag uiteindelijk donkerder en op sommige plekken vlekkerig.
Hoe snel vergrijst hout?
Hoe snel hout vergrijst hangt af van de houtsoort en de locatie. De eerste kleurverandering zet vrijwel altijd binnen weken in, alleen het uiteindelijke volledig grijze eindbeeld komt later. Vuren en grenen verkleuren al binnen enkele weken merkbaar van geel naar bruinig en gaan in de loop van het eerste jaar door richting donkergrijs. Douglas staat erom bekend opvallend snel te verschieten, vaak al na enkele weken op een zonnige plek, naar een typische blauwgrijze tint.
Hardhout vergrijst net als douglas ook sneller dan veel mensen denken, alleen zie je dat niet direct als grijs. De kleurverandering zet dus snel in, alleen via een tussenstadium dat de echte vergrijzing maskeert. Daardoor lijkt het alsof hardhout langer zijn karakter behoudt, terwijl het in werkelijkheid net zo hard onder UV-invloed staat.
Thermisch gemodificeerd hout, ook wel thermohout genoemd, is een geval apart. Door de hittebehandeling die het hout duurzamer en vormvaster maakt, is de lignine extra gevoelig voor UV-licht. Het gevolg is dat thermohout binnen weken al duidelijk verkleurt en vaak binnen enkele maanden grotendeels grijs is. Een sterke keuze qua duurzaamheid en stabiliteit, maar één die om snelle bescherming vraagt als je het warme bruin van de fabriek wilt behouden.
De plaats van het hout maakt ook flink uit. Een schutting of gevel op het zuiden krijgt veel meer UV te verduren en vergrijst dus duidelijk sneller dan dezelfde plank op het noorden. Kleurverschillen op één bouwwerk zijn niet ongewoon. Vooral bij dakoverstekken zie je dat het hout in de schaduw lang zijn oorspronkelijke kleur houdt, terwijl het stuk in de zon binnen het eerste jaar al stevig is omgekleurd.
Werkt kleurloze beits tegen vergrijzing?
Kort antwoord: nee, niet structureel. Een kleurloze beits, ook wel blanke beits genoemd, beschermt wel tegen oppervlakkige vervuiling en geeft het hout enige waterafstoting. Wat hij niet doet, is de UV-straling tegenhouden waardoor de lignine wordt afgebroken.
Dat komt door één eenvoudig principe. Zonder kleurpigment werkt er geen UV-filter. Pigmenten weerkaatsen of absorberen UV-licht voordat het de lignine raakt. In een kleurloze beits zitten geen of nauwelijks pigmenten, dus de UV-straling dringt vrijwel onverminderd door tot in het hout. De lignine breekt af, en het hout vergrijst alsnog. Alleen nu onder een laagje beits, waardoor het verloop er rommeliger uit kan gaan zien dan zonder behandeling.
Soms zit er een UV-additief in een kleurloos product, een soort werkzame stof vergelijkbaar met die in zonnebrandcrème. Dat helpt tijdelijk, maar het additief raakt op. Na één seizoen is de werking weg en moet je opnieuw behandelen om überhaupt nog enig effect te hebben. En het kan zomaar al te laat zijn, waarna je het hout volledig moet terugschuren naar de oorspronkelijke staat.
Belangrijk om hierbij te onderscheiden, kleurloos is niet hetzelfde als transparant. Een transparante beits heeft een lichte kleur en bevat wél pigment, bijvoorbeeld transparant bruin of een houttint. Daarmee blijft de nerf van het hout goed zichtbaar, maar krijg je tegelijk een werkende UV-bescherming.
Wat werkt dan wel?
Pigment is de hier de key. Niet zozeer omdat je per se een ander uiterlijk wilt, maar omdat pigment het functionele UV-filter is dat de lignine in stand houdt. Daarmee blijft het hout structureel mooi en stabiel, en zie je over de jaren niet die vlekkerige, ongelijke vergrijzing ontstaan die je krijgt als je hout zomaar zijn gang laat gaan.
Vanaf daar heb je grofweg twee routes. Je kiest voor behoud van de natuurlijke houtkleur, met een transparante houtbescherming op kleur die de nerftekening laat zien en tegelijk UV afvangt. Een voorbeeld uit ons assortiment is Bohme Lignostain, een watergedragen oliebeits op lijnoliebasis. Of je kiest bewust voor een gelijkmatige grijze look met een voorvergrijzer, zodat je een uniforme zilvergrijze tint krijgt in plaats van het ongecontroleerde grijs dat onbehandeld hout uiteindelijk oplevert. Hiervoor hebben we de Bohme AgingStain of de minerale voorvergrijzer KEIM Lignosil-Verano.
Welk product, welke kleur en welke aanpak het best past, hangt af van de houtsoort, de locatie en wat je esthetisch wilt bereiken. Als je hierover verdere vragen hebt kan er altijd contact opgenomen worden.
Twijfel je wat past bij jouw hout?
Vergrijzing is geen gebrek, maar zolang je niets doet, gaat het door. Wil je voorkomen dat je schutting of gevelbekleding binnen het eerste jaar al onherkenbaar en niet egaal verkleurd is, dan begint dat met de juiste behandeling op het juiste moment. Bij voorkeur zo kort mogelijk na plaatsing of nog beter voor plaatsing, voordat de eerste UV-schade zich heeft opgebouwd.
Weet je niet zeker welke aanpak past bij jouw houtsoort en jouw situatie? Mail ons gerust op [email protected]. We denken graag mee en helpen je de juiste keuze maken.
